De tegelpers van Landhuis Mentor krijgt een tweede leven
Jarenlang stond hij stil in de werkplaats van de familie Vis. Stichting Cocari II heeft de Franse tegelpers nu overgenomen en herstelt hem in overleg met Hubert Vis.
Bij Landhuis Mentor aan Kaya Korona staat een verzameling machines uit de oude steen- en tegelfabriek van de familie Vis. Het bijzonderste stuk is een hydraulische pers van Greffe-Lachave uit Viviers, in Frankrijk. Die fabrikant was gespecialiseerd in apparatuur voor traditionele cementtegels.
Het verhaal van Hubert Vis
Hubert Vis, geboren in 1952, groeide op op Landhuis Mentor. Zijn vader Cor was ambtenaar én ondernemer en had op het erf een zogenaamde “brick and tile factory”. De tegels werden gemaakt in de houten werkplaats naast het woonhuis. De machines staan daar vandaag nog altijd.
Het maken van de tegels was eenvoudig, maar vroeg om precisie. Op een vlakke, ingevette plaat werd een mal geplaatst. Daarin kwamen kleurpigment, zand en cement. Vervolgens werd de mal onder hoge druk samengeperst. De tegel werd daarna uit de mal gehaald en op een rek gelegd om uit te harden. Daarbij moesten de tegels nat worden gehouden: wanneer ze te snel droogden, konden ze scheuren.
Voor de decoratieve tegels met bijvoorbeeld bloem- en sterpatronen werd een aparte metalen verdeelmal gebruikt. Daarmee konden verschillende kleuren naast elkaar in de mal worden aangebracht voordat de tegel werd geperst.
Dit soort cementtegels is nog altijd terug te vinden in huizen op Bonaire.
Wat vertellen de machines ons?
De machines zelf geven belangrijke aanwijzingen over de geschiedenis van de fabriek. Op de grote pers zit nog het originele fabrieksplaatje:
GREFFE-LACHAVE
107 AS
VIVIERS (ARDÈCHE)
FRANCE
Greffe-Lachave maakte apparatuur voor carreaux-mosaïques: decoratieve cementtegels die onder druk worden gevormd en zonder oven uitharden.
Ook op een tweede onderdeel van de installatie is een vrijwel volledig leesbaar typeplaatje aanwezig. Dit blijkt afkomstig te zijn van Établissements Gury S.A. – Constructions hydro-mécaniques uit La Garenne-Colombes in Frankrijk. Het vermeldt type GV6.16.12 en serienummer 25436.
Dankzij deze plaatjes kunnen de machines nu voor het eerst nauwkeurig worden geïdentificeerd.
Stichting Cocari II neemt de pers over
De machines hebben jarenlang stilgestaan en verkeren inmiddels in slechte staat. Rond de pers liggen losse onderdelen en gereedschappen. Mogelijk bevinden zich daar ook onderdelen van de oorspronkelijke mallen tussen.
Stichting Cocari II heeft de Franse tegelpers inmiddels overgenomen. In overleg met Hubert Vis wordt onderzocht hoe de machine kan worden hersteld, met als doel om er uiteindelijk opnieuw tegels mee te kunnen maken.
Daarvoor wordt de installatie eerst zorgvuldig gefotografeerd en geïnventariseerd. De pers wordt niet zomaar aangezet. Eerst moet duidelijk zijn hoe de installatie oorspronkelijk werkte en wat de staat van het hydraulische systeem is.
Op zoek naar de oorspronkelijke documentatie
Om de machine goed te kunnen begrijpen, gaat het onderzoek ook terug naar Frankrijk.
C2 benadert het Centre International Construction et Patrimoine (CICP) in Viviers voor informatie over Greffe-Lachave en de tegelpers 107 AS. Er wordt gezocht naar oorspronkelijke gebruikshandleidingen, technische tekeningen, catalogi, onderdelenlijsten en informatie over de bijbehorende mallen en gereedschappen.
Ook Poclain Hydraulics wordt benaderd voor documentatie over de hydraulische installatie van Gury, type GV6.16.12, serienummer 25436.
Daarmee komt ook een andere belangrijke vraag in beeld: hoe en wanneer kwam deze Franse machine uiteindelijk op Bonaire terecht?
Van machine naar Bonairiaanse tegel
Het onderzoek stopt daarom niet bij de machine. Stichting Cocari II wil de bewaard gebleven mallen, historische foto’s en bestaande tegelvloeren op Bonaire met elkaar vergelijken.
Misschien kunnen we zo achterhalen welke tegelvloeren op het eiland daadwerkelijk bij Mentor zijn geperst. Daarmee kan de verbinding worden gelegd tussen de Franse machinefabriek, de werkplaats van Cor Vis en de vloeren die vandaag nog in Bonairiaanse huizen liggen.
Wat op het eerste gezicht een oude, stoffige machine lijkt, blijkt zo een tastbare getuige van een bijna verdwenen stukje Bonairiaanse industriële en ambachtelijke geschiedenis